Páras agus an chéad fhoclóir Béarla-Gaeilge riamh

An foclóir a chur i gcló

717 leathanach ar fad atá san fhoclóir agus ba é Séamus Guerin, nó Jacques Guérin mar ab fhearr aithne air, a chuir i gcló é. Bhí clóphreas aige sin ar an Quai des Augustins ag an am. Chuir an Beaglaoich cló speisialta Gaelach á theilgean i gcomhair an fhoclóra agus i dteilgcheárta Loyson cois Séine a rinneadh é sa bhliain 1730. B’fhéidir gur ar lámh Aoidh Bhuí a bhí an cló seo bunaithe, ach tá tuairim eile ann gur ar pheannaireacht an Bheaglaoich féin a bunaíodh é. Ní raibh ach aon leabhar amháin eile inar úsáideadh an cló seo, .i. caiteacasma Uí Dhuinnshléibhe. Ní fios cé mhéad cóip de a rinneadh, ach tá sé an-ghann inniu ach go háirithe.

An brollach

Is don Abbé de Vaubrun a tiomnaíodh an foclóir, agus is i Laidin atá an tiomnú sin. Patrún tábhachtach de chuid na nGael i bPáras ab ea é seo, agus dheonaigh sé airgead le haghaidh oibreacha ar Collège des Lombards agus le haghaidh an tséipéil ann. Tá sa bhrollach chomh maith eipeagram le scoláire de bhunadh na hÉireann, .i. Patrick Trant, ar bhall den Academie Royale des Sciences é. Molann sé iarrachtaí an Bheaglaoich teanga na hÉireann agus an tseanchreidimh a athbheochan, teanga a bhfuil a cuid fuaimeanna dearmadta ag muintir na tíre.

Sa réamhrá Béarla a ghabhann leis an bhfoclóir, ar dóichí gurbh é an Beaglaoich a scríobh, faighimid éachaint luachmhar ar ar spreag é chun an saothar a fhoilsiú agus ar mheon na linne i leith na teanga. Déanann an Beaglaoich cosaint ar an nGaeilge, a raibh na Sasanaigh ag magadh is ag fónóid fúithi go nuige sin (“hitherto cryed down and ridiculed by the English”). Is oth leis nach bhfuair an Ghaeilge seans bláthú faoi mar a rinne formhór chanúintí eile na hEorpa. Measann sé fós, má tá, gurb í an Ghaeilge is saibhre agus is snasta friotal agus gurb í is binne ceol leis (“more copious and elegant in expression [and] more harmonious and musical in pronunciation”). Cé go ndeir sé go raibh cúig chéad bliain de mheath dulta uirthi, ní bhéarfadh aon teanga eile an chraobh ar an nGaeilge, dar leis (“the Irish, tho it has been declining these 500 years past ... will be found inferior to none.”).

Ní hiad na Sasanaigh amháin ba chúis leis an teanga a bheith ag dul i léig, áfach. Bhí an milleán ar na hÉireannaigh chomh maith agus iad siléigeach i saothrú agus i gcur chun cinn teanga a bhí na mílte bliain d’aois (“so strangely neglect cultivating and improving a language of some Thousands of Years”). Bhí súil aige go gcabhródh an foclóir leothu an dearmad a bhí orthu a thuiscint (“recover out of their error”). I bhfianaise an líon mór lámhscríbhinní a bhí ar marthain ag an am, ainneoin ionradh na nDanar is na Sasanach faoi seach, mheas an Beaglaoich go raibh deiseanna go leor fós ag uaisle Éireann a dteanga mháthardha a chaomhnú agus nach raibh leithscéal dá laghad acu dá leanóidís sa neamart náireach a bhí siad a dhéanamh inti (“[t]he Irish Gentry have therefore Opportunities enough, still left, for recovering and preserving their Mother-Language, and consequently, are without the least colour of excuse if they shamefully continue to neglect it.”)

Bhí faoin mBeaglaoich a thuilleadh leabhar Gaeilge a chur i gcló, foclóir Gaeilge-Béarla san áireamh. Ach faraoir, pé acu bás nó eile ba chúis leis, ní bhfuair sé caoi ar é seo a dhéanamh.

I ndiaidh an réamhrá seo tá dán le hAodh Buí Mac Cruitín. Cúis mhór iontais inniu gurb é seo an t-aon dán Gaeilge dar cuireadh i gcló sa 18ú haois go léir! Dála an réamhrá, is ar uaisle Éireann atá an dán seo dírithe. Gríosann an Cruitíneach iad chun múscailte go bhfillfidís ar an tseanteanga. Galar nó tinneas de shórt éigin a chur faoi deara dóibh éirí aisti an chéad lá.

Molann sé an Beaglaoich go cranna na spéire á rá gur Éireannach uasal é a bhfuil an mórtas cine go smior ann.  Is mór an gar a dhéanfaidh a chuid oibre do theanga Bhríd is Phádraig:

Ón mbliain 1701 i leith go dtí an Réabhlóid, ní fhéadfaí leabhar ar bith a fhoilsiú sa Fhrainc gan a chur faoi bhráid chinsire an Rí ar dtús. Uaidh sin a thagadh toiliú an Rí chun an leabhar a fhoilsiú ansin. Tá an toiliú ríoga seo le fáil i gcóip an Centre Culturel Irlandais. Ach is cosúil go bhfuil roinnt cóipeanna nach bhfuil a leithéid le fáil iontu. Le haghaidh mhargadh na hÉireann ab ea iad seo is cosúil, agus is d’fhonn diomú na n-údarás Sasanach in Éirinn a sheachaint a fagadh ar lár é, ní foláir.